Zazwyczaj w tym dziale Medicusa piszemy o nowych obowiązkach adresowanych do lekarzy i lekarzy dentystów, ale dziś będzie inaczej. A to za sprawą nowelizacji Kodeksu cywilnego, która już od kilku miesięcy zrównuje w pewnych aspektach niektórych przedsiębiorców z konsumentami1. Przypomnijmy: konsumentem jest osoba fizyczna, dokonująca z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Przedsiębiorcą natomiast m.in. osoba fizyczna, wykonująca działalność gospodarczą (a także wspólnicy spółki cywilnej).

Konsument z założenia traktowany jest przez prawo jako słabsza strona umów w związku z czym od wielu lat wprowadzane i ulepszane są rozwiązania prawne, zapewniające mu ochronę. Od kilku miesięcy również przedsiębiorcy mogą korzystać z rękojmi za wady rzeczy sprzedanej, ochrony przed klauzulami abuzywnymi oraz prawa odstąpienia od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa.

Dotychczas szczególne uprawnienia w tym zakresie przysługiwały osobom fizycznym, o ile dotyczyły umów zawieranych bez związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (np. zakup mebli do prywatnego mieszkania). Natomiast obecnie przedsiębiorca może z nich skorzystać także w przypadku umowy, która jest bezpośrednio związana z jego działalnością gospodarczą. Jest jedno ale – z treści tej umowy musi wynikać, że nie posiada ona dla przedsiębiorcy charakteru zawodowego, wynikającego w szczególności z przedmiotu wykonywanej działalności gospodarczej, udostępnionego na podstawie przepisów o CEIDG.

Co to oznacza w praktyce? Najlepiej wyjaśnić to na przykładzie. Każdy przedsiębiorca rejestrując działalność gospodarczą wskazuje rodzaj tej działalności według kodów Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD) – praktyki lekarskie lub lekarskie dentystyczne również posiadają swoje kody, które po zarejestrowaniu działalności uwidocznione są w CEIDG. Przedmiot wykonywanej działalności świadczy zatem, w jakim obszarze przedsiębiorca jest profesjonalistą/specjalistą. W tym właśnie obszarze od przedsiębiorcy wymaga się wiedzy fachowej, w tym umiejętności samodzielnej oceny treści zawieranych umów.

Na przykład umowa, na podstawie której lekarz dentysta regularnie zamawia materiały stomatologiczne, ma dla niego charakter zawodowy, bo przy pomocy tych materiałów lekarz udziela świadczeń zdrowotnych. Ale gdyby lekarz dentysta miał zakupić sprzęt komputerowy do swojego gabinetu, to taka umowa charakteru zawodowego by nie miała, gdyż lekarz dentysta nie jest fachowcem, specjalistą w dziedzinie informatyki. Brak zawodowego charakteru umowy daje zatem nowe środki ochrony prawnej, jak np. rękojmia za wady rzeczy sprzedanej lub prawo do odstąpienia od umowy zawartej na odległość. Spróbujmy omówić w telegraficznym skrócie istotę tych praw.

Rękojmia za wady rzeczy sprzedanej dotyczy najczęściej wad fizycznych, czyli niezgodności rzeczy sprzedanej z umową. Potocznie rzecz ujmując, kupiony przedmiot jest „nie taki jak miał być” – właściwości fizyczne nie zgadzają się z opisem przedstawianym przez sprzedawcę, towar jest niekompletny, itp. Rękojmia może dotyczyć również wad prawnych, np. jeżeli rzecz sprzedana stanowi własność osób trzecich. W przypadku zaistnienia ww. wad konsument może złożyć reklamację i zażądać od sprzedawcy wymiany rzeczy na wolną od wad albo żądać usunięcia wady2.

Prawo odstąpienia od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa – uprawnienie szczególnie przydatne w obecnych czasach zamkniętych punktów handlowych, dotyczy w przeważającej mierze zakupów internetowych, ale też zamówień składanych telefonicznie bez jednoczesnej obecności sprzedawcy i kupującego. Ponadto dotyczy wszystkich tych sytuacji, gdy umowa jest zawierana poza lokalem sprzedawcy, np. na targach, pokazach, itp. Uprawnienie to obejmuje czas „do namysłu” i rezygnacji z zawartej umowy bez podawania przyczyny w ciągu 14 dni. Oczywiście wiąże się z wzajemnym rozliczeniem, czyli najczęściej zwrotem towaru oraz zwrotem uiszczonej ceny.

Klauzule abuzywne, inaczej niedozwolone postanowienia umowne to w mojej ocenie najciekawsze uprawnienie, wynikające z omawianej nowelizacji przepisów. Takimi klauzulami są postanowienia umów zawieranych z konsumentem, które nie były z nim uzgodnione indywidualnie, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy3. Dotyczy to sytuacji, w której nie mamy wpływu na treść umowy, tylko przystępujemy do z góry narzuconych warunków.

Nowe przepisy dają ochronę przed nierównym starciem z wielkimi graczami takimi jak banki, firmy telekomunikacyjne, ubezpieczyciele i inne duże podmioty, z którymi raczej nie mamy szans na negocjowanie indywidualnych umów. Jak pokazuje praktyka stosowania prawa właśnie to te podmioty najczęściej nadużywają swojej silnej pozycji, zatem objęcie drobnych przedsiębiorców ochroną należną konsumentowi jest dużą zmianą w dobrym kierunku.

Aleksandra Otawska‑Petkiewicz
radca prawny LIL

1  Art. 3855 kc w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2021 r.

2  Więcej o rękojmi za wady w Dziale II Kodeksu cywilnego – art. 556 i następne.

3  Rejestr klauzul abuzywnych prowadzony jest przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pod adresem: https://www.rejestr.uokik.gov.pl/