Z dr hab. n. med. Pauliną Krawiec, kierownikiem Kliniki Pediatrii i Gastroenterologii UM w Lublinie oraz lekarzem kierującym Oddziałem Pediatrii i Gastroenterologii USD w Lublinie, rozmawia Anna Augustowska

■ Znalazła się Pani w gronie laureatów Nagród Naukowych „Polityki”, to miłe zaskoczenie?

Nagrody Naukowe „Polityki” to rzeczywiście jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień przyznawanych naukowcom w Polsce. Dlatego znalezienie się w gronie finalistów jubileuszowej 25. edycji nagród jest dla mnie zaszczytem, a także motywacją do dalszej pracy i rozwijania pasji naukowej.

To wyjątkowa nagroda przyznawana młodym badaczom w uznaniu osiągnięć naukowych o szczególnym znaczeniu dla społeczeństwa. W tym roku spośród prawie pół tysiąca naukowców Kapituła Profesorska wyłoniła 15 finalistów w pięciu kategoriach: nauki o życiu, humanistyczne, społeczne, ścisłe i techniczne.

Z tej grupy członkowie Kapituły Społecznej – osobistości ze świata kultury, sztuki, polityki, biznesu i mediów – nagradzają pięciu laureatów.

Nagroda często staje się uhonorowaniem i zarazem zwieńczeniem ważnego etapu badań oraz uznaniem kluczowego etapu w karierze zawodowej.

Oczywiście, zdobycie tego wyróżnienia, podobnie jak i innych nagród, jest dla mnie radością, ale największą satysfakcję daje mi możliwość poszukiwania w mojej pracy badawczej odpowiedzi na rzeczywiste problemy kliniczne pacjentów. Droga, która doprowadziła mnie do tego momentu, była wymagająca, pełna wyzwań i konsekwentnej pracy, ale też niezwykle rozwijająca.

■ Opowiedzmy więc, za jakie osiągnięcia – badania, działalność – została Pani laureatką tegorocznej edycji nagród?

Moje zainteresowania naukowe koncentrują się głównie wokół nieswoistych chorób zapalnych jelit u dzieci. Są to poważne, przewlekłe schorzenia, które nie tylko powodują uciążliwe objawy ze strony przewodu pokarmowego, ale również mają ogromny wpływ na codzienne życie pacjentów i ich rodzin.

W ostatnich latach obserwuje się wzrost zapadalności na te choroby, a w szczególności ten trend jest zauważalny w populacji dzieci i młodzieży.

Przyczyny tych schorzeń wciąż nie zostały w pełni poznane.

W pracy naukowej skupiam się na pogłębianiu wiedzy o mechanizmach odpowiedzialnych za ich rozwój. Zrozumienie patogenezy choroby stanowi punkt wyjścia do dalszych badań, które mogą się przyczynić do optymalizacji diagnostyki i opracowania skuteczniejszych terapii.

Rozpoznanie choroby Crohna i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego opiera się na korelacji obrazu klinicznego z wynikami badań endoskopowych przewodu pokarmowego, badania histopatologicznego oraz badań obrazowych. Ocena endoskopowa gojenia śluzówkowego ma również kluczowe znaczenie w ocenie skuteczności leczenia i w prognozowaniu przebiegu tych chorób. Badania endoskopowe są więc niezwykle istotne zarówno w diagnostyce, jak i w monitorowaniu przebiegu nieswoistych chorób zapalnych jelit. Są to jednak procedury inwazyjne i u dzieci wiążą się z koniecznością zastosowania znieczulenia ogólnego.

Dlatego w mojej pracy badawczej poszukuję biomarkerów nieswoistych chorób zapalnych jelit, których identyfikacja umożliwiłaby nieinwazyjne monitorowanie aktywności stanu zapalnego w przewodzie pokarmowym oraz prognozowanie odpowiedzi na leczenie i oszacowanie ryzyka zaostrzenia choroby.

Prowadzę również prace naukowe dotyczące niedokrwistości w przebiegu nieswoistych chorób zapalnych jelit. Tradycyjne badania laboratoryjne, które na co dzień wykorzystujemy w praktyce klinicznej, nie zawsze dają wiarygodny obraz gospodarki żelazem u dzieci z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit. Dzieje się tak dlatego, że ich wyniki są zaburzane przez sam proces zapalny leżący u podłoża choroby. W mojej pracy weryfikowałam, czy nowe parametry laboratoryjne okażą się pomocne w rozpoznaniu niedoboru żelaza u dzieci z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit. Wczesne wykrycie niedoboru żelaza i poznanie przyczyny niedokrwistości może się przyczynić do poprawy wyników leczenia pacjentów. Celem moich badań jest więc nie tylko lepsze zrozumienie choroby, ale chciałabym, żeby wyniki moich badań realnie przełożyły się na poprawę codziennej opieki nad dziećmi zmagającymi się z tym trudnym problemem zdrowotnym.

■ Nieswoiste choroby jelit u dzieci to coraz częstsza przypadłość młodych osób. Co powoduje te choroby? Dieta, geny, stres?

W Polsce na nieswoiste choroby zapalne jelit choruje około 100 tys. osób, co oznacza, że jeden na 400 mieszkańców naszego kraju ma zdiagnozowaną chorobę Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego. U co czwartego pacjenta choroba rozpoczęła się w dzieciństwie. Rzeczywiście, w ostatnim czasie wzrasta zapadalność na te choroby, ale przyczyna tego zjawiska nie została dotąd jednoznacznie określona. Za rosnącą liczbę zachorowań mogą odpowiadać czynniki środowiskowe, takie jak dieta bogata w produkty wysoko przetworzone czy nadmierna ekspozycja na antybiotyki. Można to zilustrować przykładem krajów azjatyckich, w których wraz z westernizacją stylu życia obserwuje się dynamiczny wzrost zachorowalności na nieswoiste choroby zapalne jelit.

Patogeneza tych chorób jest jednak dużo bardziej złożona, a rozwój choroby jest wynikiem współoddziaływania wspomnianych czynników środowiskowych, predyspozycji genetycznej, zaburzeń odpowiedzi immunologicznej oraz nieprawidłowości w składzie i funkcjonowaniu mikrobioty przewodu pokarmowego. Nie ma więc jednego czynnika sprawczego, co uniemożliwia leczenie przyczynowe tych chorób.

Warto wspomnieć, że czynnik determinujący wiek ujawnienia się choroby również nie został odkryty. U najmłodszych dzieci, u których rozpoznano chorobę w okresie niemowlęcym lub wczesnodziecięcym, zapalenie jelit może wynikać z mutacji pojedynczego genu i być jednym z objawów wrodzonych błędów odporności bądź innych rzadkich chorób monogenowych.

Natomiast u dzieci starszych choroba częściej ma podłoże wieloczynnikowe, podobnie jak u osób dorosłych.

■ Czy to przewlekła choroba, z którą trzeba nauczyć się żyć, jak np. z cukrzycą?

Na naszym oddziale niemal każdego tygodnia rozpoznajemy nieswoistą chorobę zapalną jelit u kolejnego dziecka, co odzwierciedla skalę tego problemu zdrowotnego. W naturę tych schorzeń wpisany jest nieprzewidywalny przebieg wraz z zaostrzeniami, podczas których pacjenci również wymagają hospitalizacji i intensyfikacji leczenia. Na oddziale otaczamy pacjentów kompleksową opieką specjalistyczną, począwszy od rozpoznania, skończywszy na przejściu pacjenta do ośrodka internistycznego, zapewniamy wsparcie na każdym etapie choroby.

W tym miejscu chciałabym podkreślić, że nieswoiste choroby zapalne jelit mające początek w okresie dzieciństwa pacjenta charakteryzują się bardziej agresywnym przebiegiem i wyższym ryzykiem progresji w porównaniu do choroby rozpoznanej w wieku dorosłym. Co ważne, schorzenia te mają negatywny wpływ na stan odżywienia i wzrastanie dzieci, mogą prowadzić do opóźnienia dojrzewania płciowego, jak również zakłócać funkcjonowanie dziecka w grupie rówieśniczej i w szkole. Są to choroby przewlekłe, a jak wspomniałam, żadna z dostępnych terapii nie pozwala na ich całkowite wyleczenie. Dążymy natomiast do wprowadzenia pacjenta w stan długotrwałej remisji.

W naszym armamentarium dysponujemy lekami o działaniu przeciwzapalnym, immunosupresyjnym, lekami biologicznymi, małocząsteczkowymi, terapią żywieniową opartą na całkowitym żywieniu enteralnym, jak również na częściowym żywieniu enteralnym i diecie CDED, oraz metodami chirurgicznymi.

Dobranie terapii o najwyższej skuteczności wymaga zindywidualizowanego podejścia do każdego pacjenta, uwzględniającego analizę szeregu czynników, takich jak: aktywność i fenotyp choroby, manifestacje pozajelitowe, obecność czynników ciężkiego przebiegu choroby, odpowiedź na poprzednie formy leczenia, choroby współistniejące, dostępność terapii i wreszcie preferencje pacjenta i jego rodziny.

Jednym z największych wyzwań jest zapewnienie dzieciom z tymi chorobami dostępu do najnowszych terapii. Pomimo niewątpliwego postępu w ciągu ostatnich lat, polegającego na rejestracji nowych leków biologicznych i małocząsteczkowych u pacjentów dorosłych, możliwości wykorzystania tej formy leczenia u dzieci i młodzieży są wciąż bardzo ograniczone. Jak dotąd w leczeniu dzieci z nieswoistą chorobą zapalną jelit zarejestrowano jedynie dwa leki biologiczne – infliksimab i adalimumab, a żaden z leków małocząsteczkowych nie został dotąd zarejestrowany u dzieci z tymi chorobami.

Leczenie dzieci z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit wymaga skoordynowanej współpracy gastroenterologów dziecięcych z lekarzami innych specjalności, dietetykami i psychologami. Taką właśnie opiekę staramy się zapewnić naszym pacjentom w USD w Lublinie.

■ Czy przyznana nagroda otwiera drzwi do kolejnego etapu badań?

Wyróżnienie utwierdza mnie w przekonaniu, że kierunek obranych przeze mnie badań ma znaczenie nie tylko naukowe, lecz także społeczne i jest impulsem do dalszej pracy. Tego rodzaju nagrody mogą otwierać pewne drzwi – ułatwiają nawiązywanie współpracy i pozyskanie funduszy na realizację projektów badawczych, a czasami po prostu dodają odwagi do podejmowania bardziej ambitnych wyzwań. Ostatecznie to jednak ciekawość i potrzeba znalezienia odpowiedzi na nurtujące pytania oraz konsekwencja w działaniu decydują o możliwości prowadzenia badań naukowych.

fot. Wioletta Mazur