Co może powiedzieć lekarz w sądzie? – to częste pytanie,  które zadają nam lekarze.

Wezwania lekarzy jako świadków przez sądy są coraz bardziej powszechne i nie dotyczą tylko spraw karnych, często  zdarzają się również sprawy cywilne, a także sprawy z zakresu  odpowiedzialności zawodowej.

Tajemnica lekarska

Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty zobowiązuje lekarzy do zachowania tajemnicy lekarskiej. Przepis art. 40 ust. 1 wyraźnie wskazuje, że: „Lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu”.

Dalsza część tego artykułu wprowadza wyjątki, stanowiąc, że nie stosuje się tego przepisu m.in., „gdy ustawy tak stanowią”.

Czy można przyjąć, że lekarz jest biegłym znawcą ustaw i odnajdzie te wyjątki?

Odesłanie do innych ustaw jest wielkim wyzwaniem nawet dla prawnika. Z tak prostej przyczyny, że w Polsce publikowanych jest mnóstwo aktów prawnych. W 2023 r. opublikowano w Dzienniku Ustaw 2824 akty prawne, w tym 542 ustawy i 2178 rozporządzeń wykonawczych. W 2022 r. opublikowano 2868 aktów, w tym 586 ustaw, a rozporządzeń 2189. Dodać należy, że są to tylko akty publikowane w Dzienniku Ustaw (pozostałych aktów np. w 2023 r. ogłoszono ponad 140 tys., a przynajmniej raz zmieniono prawie 32 tys. aktów prawnych).

Dane statystyczne przerażają. Skupiając się jednak na zadanym na wstępie pytaniu, ograniczymy się tylko do rozważań w tym zakresie, bo i tak odpowiedź na powyższy test jest złożona i aby jej udzielić, należy dokonać analizy sytuacji faktycznej. Po pierwsze należy ustalić, jaki sąd nas wzywa? Odmiennie sytuacja kształtuje się w sądzie cywilnym, karnym i lekarskim. Jest to zasadnicza kwestia, ponieważ sąd cywilny nie może zwolnić lekarza z tajemnicy, sąd karny może zwolnić, a sąd lekarski nie zwalnia, bo lekarz jest w tym przypadku zwolniony z mocy ustawy.

Lekarz w sądzie cywilnym

Stawiając się w sądzie cywilnym jako świadek, lekarz ma obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej, a ujawnić ją może tylko, gdy z jej zachowania zwolni go pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy (art. 40 ust. 2 pkt 4 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Oznacza to w praktyce, że sąd może wystąpić do pacjenta (lub jego przedstawiciela ustawowego) z zapytaniem, czy wyraża zgodę na zwolnienie świadka z tajemnicy lekarskiej.

Gdy pacjent odpowie przecząco, lekarz, by nie narazić się na odpowiedzialność, musi odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania związane z pacjentem, a uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu, powołując się na tajemnicę lekarską. Jeżeli tajemnica lekarska zostanie naruszona, pacjent może pociągnąć lekarza do odpowiedzialności zawodowej, składając skargę do Okręgowego Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej. Ponadto lekarz, łamiąc tajemnicę, może narazić się na odpowiedzialność cywilną czy nawet karną (art. 266 KK).

Stawiennictwo w sądzie karnym

W przypadku wezwania lekarza jako świadka do sądu karnego, lekarz może odmówić złożenia zeznań, zasłaniając się przy tym obowiązkiem respektowania interesu pacjenta. Wówczas sąd może zwolnić lekarza z tajemnicy lekarskiej. Takie uregulowania zawarte są w Kodeksie Postępowania Karnego (180 § 2 KPK).

Tu warto zwrócić uwagę na postępowanie przygotowawcze, które w sprawach karnych prowadzone jest przez prokuraturę i w tym przypadku należy zachować ostrożność, będąc wezwanym przez prokuratora do składnia zeznań – zwolnienie z tajemnicy (poza oczywiście zwolnieniem przez pacjenta) może nastąpić jedynie przez sąd. To nie prokurator zwalnia z tajemnicy, ale na jego wniosek czyni to sąd karny, jak stanowi art. 180 § 2 KPK: „W postępowaniu przygotowawczym w przedmiocie przesłuchania lub zezwolenia na przesłuchanie decyduje sąd, na posiedzeniu bez udziału stron, w terminie nie dłuższym niż 7 dni od daty doręczenia wniosku prokuratora”.

Zwolnienie z tajemnicy lekarskiej w sprawach karnych jest jednak ograniczone, ponieważ jak stanowi ustawa, osoby obowiązane do zachowania tajemnicy lekarskiej mogą być przesłuchiwane co do faktów objętych tą tajemnicą tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu. Sąd powinien zatem rozważyć, czy zwolnienie z tajemnicy lekarskiej jest w danym przypadku zasadne. Przywołany artykuł statuuje zatem względny zakaz dowodowy, który może zostać przeprowadzony po spełnieniu określonych prawem przesłanek. Podstawą zwolnienia z obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej w postępowaniu karnym jest kumulatywne spełnienie dwóch przesłanek: 1) niezbędności dla dobra wymiaru sprawiedliwości oraz 2) sytuacji, gdy danej okoliczności nie można ustalić w oparciu o inny dowód.

Odpowiedzialność zawodowa

W postępowaniu dowodowym przed Rzecznikiem Odpowiedzialności Izby Lekarskiej czy Sądem Lekarskim lekarz nie może zasłaniać się tajemnicą lekarską. W przepisie art. 59 ust. 4 Ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich zawarte jest ustawowe zwolnienie z tajemnicy lekarskiej w postępowaniu dowodowym z zakresu odpowiedzialności zawodowej: „Nie stanowi naruszenia tajemnicy lekarskiej składanie przez lekarza zeznań i wyjaśnień w zakresie okoliczności objętych postępowaniem w trakcie postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy”. Pamiętać należy, że dotyczy to tylko postępowania w izbie lekarskiej. Lekarz wezwany jako świadek przez Rzecznika np. Izby Pielęgniarek i Położnych nie jest zwolniony z tajemnicy.

Udostępnienie dokumentacji medycznej na wezwanie sądu

Wprawdzie wywody te nie dotyczą udostępnienia dokumentacji medycznej, jednak pobocznie należy zaznaczyć, że nie można zasłaniać się tajemnicą lekarską, gdy lekarz wezwany jest do udostępnienia dokumentacji medycznej przez sąd. W tym przypadku nie ma znaczenia, czy do udostępnienia dokumentacji medycznej wzywa sąd karny czy cywilny. Taki obowiązek jest zawsze, a wynika z art. 26 ust. 3 pkt 3 Ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta: „Podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych udostępnia dokumentację medyczną również: ministrowi właściwemu do spraw zdrowia, sądom, w tym sądom dyscyplinarnym, prokuraturom, lekarzom sądowym i rzecznikom odpowiedzialności zawodowej, w związku z prowadzonym postępowaniem”.

Marlena Woś

radca prawny LIL