Z dr. hab. n. med. Michałem Szczyrkiem z Katedry i Kliniki Pneumonologii, Onkologii i Alergologii UM w Lublinie rozmawia Anna Augustowska.

• Na Lubelszczyźnie przeprowadzono pierwszy w Polsce program bezpłatnych badań przesiewowych w kierunku raka płuca. Czy uzyskane dane są alarmujące?

Na pewno są bardzo niepokojące. Na 2,6 tys. przebadanych osób u około 400 wykryto podejrzane zmiany w płucach. Sto spośród tych osób wymaga pilnej diagnostyki. Aż 20 osób z przebadanej grupy pilnie skierowaliśmy do Kliniki Torakochirurgii, kilka z nich jest już po operacji. Natomiast wszyscy, którzy tego wymagają – bo mają zmiany, ale o charakterze niejednoznacznym – będą pod stałą obserwacją. Przejdą konieczne badania i uzyskają specjalistyczną pomoc.

• Zdecydowana większość to palacze papierosów?

Do programu SOLACE zakwalifikowano osoby w wieku 5574 lat z historią palenia papierosów (co najmniej 20 paczkolat, np. jedna paczka dziennie przez 20 lat, pół paczki dziennie przez 40 lat itd.) oraz osoby od 50. roku życia, które nadal paliły lub zaprzestały palenia w ostatnich 15 latach i u których występowały dodatkowe czynniki ryzyka: bierne palenie, przewlekłe choroby płuc (przewlekła obturacyjna choroba płuc – POChP), samoistne włóknienie płuc, ekspozycja na radon, środowiskowe i zawodowe narażenie na karcynogeny, rak płuca w wywiadzie lub nowotwór stwierdzony u członków najbliższej rodziny. Kwalifikacji osób z grup ryzyka dokonali współpracujący z projektem lekarze POZ, lekarze specjaliści chorób płuc oraz inni specjaliści.

Grupa 400 osób z wykrytymi zmianami to rzeczywiście w większości wieloletni palacze papierosów, a wśród 10 osób, u których już stwierdzono raka płuc, przeważają mężczyźni w proporcji 6 do 4.

Chcę podkreślić, że nie badaliśmy osób już leczonych lub u których występowały objawy choroby. To mieli być mieszkańcy Lubelszczyzny, którzy przyszli na badanie, by sprawdzić stan swoich płuc. Poszukiwaliśmy osób z istotnymi zmianami w miąższu płuc, np. guzkami o średnicy powyżej 5 mm, które wymagają kontrolnego badania TK. Z kolei guzek powyżej 1 cm budzi już niepokój onkologiczny, stąd konieczna jest dalsza bardziej szczegółowa diagnostyka. Co ważne, w trakcie badania TK płuc oceniano dodatkowo również naczynia wieńcowe, serce i częściowo jamę brzuszną, dlatego niektórzy pacjenci zostali skierowani do kardiologów czy gastroenterologów.

• Tego typu program przeprowadzono w Polsce po raz pierwszy. Dlaczego na Lubelszczyźnie? To rolniczy region, w którym jest mało przemysłu. Wydaje się, że mamy czyste powietrze…

To niestety nie chroni przed rakiem, gdyż mamy wielu palaczy papierosów. Dodam, że osoby, które zgłosiły się na badania, to często palacze, którzy pierwsze paczki papierosów wypalali jeszcze w latach 70. ub. w. Czynnikiem, który zdecydował o uruchomieniu programu w naszym województwie, jest m.in. wykluczenie komunikacyjne, trudność z dojazdem do większych miast, gdzie można wykonać badania obrazowe lub przyjść na konsultację ze specjalistą. Ludzie często bagatelizują też pewne objawy, np. mówią sobie: „Palę, więc kaszlę” i nie szukają pomocy medycznej.

• Czy nie jest to też zadanie dla lekarzy pierwszego kontaktu?

Oczywiście! Przeciętny palacz żyje około 10 lat krócej niż osoba niepaląca. Palenie powoduje m.in. przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, raka płuc, raka języka, raka wargi, raka jamy ustnej, raka krtani, raka tchawicy, raka nerki, raka pęcherza moczowego, raka przełyku… Zwiększa też ryzyko choroby niedokrwiennej serca, zawału mięśnia sercowego, miażdżycy zarostowej kończyn dolnych, nadciśnienia tętniczego, a nawet wrzodów żołądka i dwunastnicy. Każdy lekarz, w tym stomatolog, mając do czynienia z pacjentem uzależnionym od nikotyny powinien podjąć próbę tzw. minimalnej interwencji Jest to metoda motywowania pacjentów do leczenia uzależnienia, polegająca na krótkiej rozmowie opartej na zasadzie „pięciu P” (Pytaj, Poradź, Planuj, Pamiętaj, Pomagaj). Oczywiście, jeśli dostrzeżemy jakiekolwiek niepokojące objawy, należy jak najszybciej rozpocząć diagnostykę.

Tymczasem wykrycie zmiany na wczesnym etapie pozwala choremu na odzyskanie zdrowia. Rak płuca jest jedną z najczęstszych przyczyn zgonów nowotworowych na świecie. W samej Polsce co roku chorobę diagnozuje się u około 22 tys. osób.

• Badania to jedno, ale czy nie należy się skupić na edukacji i programach profilaktycznych?

Program, obok badań, ma na celu również edukację społeczeństwa i pracowników opieki medycznej w zakresie profilaktyki pierwotnej i wtórnej raka płuca poprzez liczne działania edukacyjno-informacyjne oraz kampanię pod hasłem „Zbadaj swoje płuca”. Kampania skierowana jest do różnych grup, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet i osób o wysokim ryzyku zachorowania, np. chorych na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP), oraz osób ze społeczności o niskim udziale w dotychczas realizowanych programach przesiewowych.

---

Program badań przesiewowych w kierunku raka płuca, realizowany za pomocą Mobilnego Centrum Niskodawkowej Tomografii Komputerowej, prowadzony jest w ramach europejskiego projektu SOLACE (Strengthening the Screening of Lung Cancer in Europe), w którym uczestniczy 37 ośrodków z 15 krajów UE. W Polsce program koordynuje Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie we współpracy z Ministerstwem Zdrowia.

W województwie lubelskim za projekt odpowiada Klinika Pneumonologii, Onkologii i Alergologii USK 4. Program koordynuje Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie – główny polski partner projektu SOLACE, we współpracy z Ministerstwem Zdrowia. Badania realizowane są pod patronatem honorowym Rzecznika Praw Pacjenta, Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc (PTChP) oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej (PTMR). Na szczeblu krajowym program koordynuje prof. Joanna Chorostowska-Wynimko, a w województwie lubelskim – prof. Janusz Milanowski.

Przyjechał tomograf mobilny

Badania rozpoczęły się 30 września 2024 r. we Włodawie. Lekarze wraz z Mobilnym Centrum odwiedzili także Tarnogród, Milejów-Osadę, Parczew, Janów Lubelski, Kraśnik, Niemce i Chełm, w każdej z tych miejscowości spędzili kilka dni. Wyniki badań, wykonanych w tirze za pomocą mobilnego tomografu komputerowego, były przesyłane w formie elektronicznej do centrum diagnostyki obrazowej, gdzie analizowali je specjaliści radiologii. W ramach projektu SOLACE zorganizowano bezpłatny program badań przesiewowych, wykorzystujący metodę niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK) bez podania środka kontrastowego. Jak potwierdzają wyniki międzynarodowych badań (NELSON, LUSI, NLST), jest to skuteczna metoda prewencji wtórnej. Znacząco poprawia wykrywalność raka płuca na wczesnym etapie choroby, kiedy szanse efektywnego leczenia, a nawet wyleczenia są istotnie większe. Co więcej, badanie NDTK pozwala uwidocznić inne zmiany w obrębie układu oddechowego, takie jak rozedma płuc czy włóknienie śródmiąższowe, a także ocenić stan innych narządów, m.in.: aorty, gruczołów piersiowych, tarczycy, częściowo również wątroby.