O prowadzonych w Polsce eksperymentach leczniczych z wykorzystaniem komórek macierzystych mówiono 1 marca w siedzibie Naczelnej Izby Lekarskiej w Warszawie, gdzie odbyła się konferencja naukowa, zorganizowana w wersji hybrydowej przez Zespół Ekspertów do spraw Terapii Komórkowych i Komórek Macierzystych NRL.

W spotkaniu uczestniczyło około 90 osób reprezentujących różne środowiska, wśród nich byli lekarze praktycy, naukowcy, prawnicy, przedstawiciele GIF, etycy, członkowie komisji bioetycznych, dziennikarze zajmujący się problematyką terapii komórkowych, przedstawiciele organizacji pacjentów oraz rodzice chorych dzieci poddawanych omawianym terapiom.

W trakcie konferencji przedstawiono problemy terapii komórkowych z punktu widzenia naukowego i medycznego, społecznego, prawnego oraz etycznego. Spotkanie otworzył dr Krzysztof Madej – przewodniczący konferencji, który powiedział między innymi o nadziejach związanych z terapiami komórkowymi a jednocześnie o tym, że należy odróżnić „magię od leczenia”. O problemach natury medycznej i naukowej mówili: dr hab. Dariusz Śladowski z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, zasiadający w Komitecie Zaawansowanych Terapii Europejskiej Agencji Leków (CAT EMA), profesor Józef Dulak z Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz profesor Piotr Trzonkowski z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Przedstawiono zagadnienia związane z produktami leczniczymi zaawansowanych terapii (ATMP), omówiono pojęcie wyjątku szpitalnego (ATMP‑HE), zanalizowano problemy medyczne związane z wykorzystaniem komórek określanych jako komórki macierzyste, poruszono również zagadnienia związane z komercyjnym podawaniem terapii komórkowych w Polsce, w innych krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych. Prof. Trzonkowski przytoczył stwierdzenie, że badania nad terapiami komórkowymi i genowymi mają ogromną przyszłość i stanowią trzecią rewolucję w farmacji.

Dr hab. Marlena Pecyna, adwokat, wykładowca z Katedry Prawa Cywilnego WPiA UJ wyjaśniła, jak wygląda obecna sytuacja prawna w zakresie stosowania wymienionych terapii, omówiła wadliwość regulacji prawnych obowiązujących w Polsce i brak spójności z aktami prawnymi obowiązującymi na terenie UE ze szczególnym uwzględnieniem tzw. wyjątku szpitalnego. Bardzo interesujące dane zostały zaprezentowane przez przedstawicielkę Biura Rzecznika Praw Obywatelskich – przedstawiono bogaty katalog problemów zgłaszanych do biura rzecznika, począwszy m.in. od stosowania wyjątku szpitalnego dla dużych grup pacjentów (kilkaset osób), poprzez kwestie reklamowania terapii komercyjnych przy istniejącym zakazie reklamowania aż do wymuszania podpisywania umów między osobą poddawaną terapii eksperymentalnej a podmiotem świadczącym taką usługę, w której osoba poddana terapii zrzeka się wszelkich roszczeń związanych z procedurą podawania komórek i ewentualnymi negatywnymi skutkami takiej procedury. Przedstawicielka RPO podkreśliła rolę komisji bioetycznych, konieczności edukacji społeczeństwa oraz możliwości prowadzenia debaty publicznej, wynikającej chociażby z podpisanej przez Polskę choć nie ratyfikowanej Europejskiej Konwencji Bioetycznej.

Kacper Ruciński z fundacji SMA w swoim wystąpieniu przedstawił historię z Włoch związaną z działalnością psychiatry dr. Davide Vannoni, który był twarzą nieuprawnionych i niemających podstaw naukowych terapii komórkowych w odniesieniu do schorzenia, jakim jest SMA i który ostatecznie w wyniku prawomocnego wyroku został skazany na karę więzienia.

Konferencja miała też lubelski akcent; było nim wystąpienie dr. Janusza Dubejki, przewodniczącego Komisji Bioetycznej przy LIL, który omówił zagadnienia związane z opiniowaniem wniosków o stosowanie ATMP‑HE i związanymi z tym problemami.

Z dużym zainteresowaniem spotkały się prezentacje dotyczące problemów etycznych: m.in. kwestie odpłatności ponoszonej przez uczestnika eksperymentu, pojęcie złudzenia terapeutycznego przedstawione przez dr. hab. Marcina Waligórę z UJ oraz wykład prof. Pawła Łukowa, filozofa i etyka z UW dotyczący etyki ryzyka w eksperymentach medycznych.

Niezwykle interesująca, momentami burzliwa, była dyskusja dotycząca omawianych problemów. Jako podsumowanie konferencji w dniu 3 marca zostało opublikowane Stanowisko Zespołu Ekspertów ds. Terapii Komórkowych i Komórek Macierzystych NRL w sprawie komercyjnego oferowania zabiegów z wykorzystaniem komórek określanych jako macierzyste, w tym przeprowadzanych w ramach medycznych eksperymentów leczniczych.

Monika Bojarska‑Łoś