Nawet najmłodszy przedszkolak zapytany o Szczebrzeszyn bez problemu cytuje pierwsze słowa wiersza Jana Brzechwy o chrząszczu brzmiącym w trzcinie. Szczebrzeszyn jest miastem, o którym każdy z nas słyszał, a być może przejeżdżał przez nie, podróżując roztoczańskim szlakiem.

Dziś jednak nie będziemy skupiać się na podziwianiu pomników (są dwa) legendarnego już chrząszcza, lecz zagłębimy się w historii tutejszego szpitala, która sięga połowy siedemnastego wieku.

Pierwsze zapiski w księgach miejskich powstały w roku 1641, traktują o szpitalu żydowskim, a w zasadzie o przytułku. Szpital ten mieścił się przy ulicy Turobińskiej. Należy pamiętać, że w dawnej Rzeczypospolitej terminem „szpital” określano najczęściej schronisko dla ubogich, kalek i ludzi starych i niedołężnych, nie zaś instytucję leczniczą w dzisiejszym znaczeniu. Za początek szpitala we współczesnym rozumieniu uznaje się rok 1812 (chociaż niektóre źródła podają rok 1813).

Po kasacie klasztoru franciszkanów budynki po nich pozostałe przeznaczono na cele lecznicze. Opiekę nad chorymi sprawowały wówczas w placówce Siostry Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo, zwane powszechnie szarytkami. Szpital, położony przy obecnej ulicy dra Zygmunta Klukowskiego (o którym słów kilka w dalszej części publikacji), funkcjonuje do dnia dzisiejszego, od ponad dwóch stuleci służąc mieszkańcom miasta i okolicznych miejscowości.

Szpital rozwijał się dzięki wsparciu finansowemu ordynatów Zamoyskich.

W 1845 r. Andrzej Zamoyski sfinansował budowę trzech nowych sal chorych. W tym samym roku staraniem i sumptem Konstantego Zamoyskiego utworzono szkołę dla personelu medycznego, a w 1879 r. powołano ambulatorium, gdzie udzielano bezpłatnych porad lekarskich oraz wydawano, również bezpłatnie, leki najuboższym pacjentom. W drugiej połowie XIX wieku nasiliła się rusyfikacja. Nie ominęła również Szczebrzeszyna. Władze carskie postanowiły zmienić kościół przyklasztorny na cerkiew, zaś szarytki zastąpić mniszkami prawosławnymi tzw. krzyżankami.

Szpital w Szczebrzeszynie był placówką prowincjonalną, ale jego lekarze mieli bardzo szeroki zakres obowiązków. W okresie tym leczono choroby wewnętrzne, wykonywano zabiegi chirurgiczne, leczono urazy, sprawowano opiekę ginekologiczno-położniczą, prowadzono ambulatorium. Lekarze pracujący w szpitalu prowadzili również nadzór sanitarny nad miastem i okolicznymi wioskami. Tak więc praktycznie jeden lekarz musiał łączyć funkcję chirurga, internisty i położnika oraz zajmował się administrowaniem placówką.

Szpital w Szczebrzeszynie przeszedł do historii dzięki wielu wybitnym lekarzom, których praca i działalność przyniosła chlubę całemu regionowi.

Nie sposób nie wspomnieć doktora Tadeusza Winiarskiego, pioniera polskiej chirurgii.

On to bowiem w roku 1847, zaledwie kilka miesięcy po pierwszych w Europie operacjach z użyciem eteru, wykonał trzy zabiegi w znieczuleniu eterowym.

Ze Szczebrzeszynem związany był też inny wybitny lekarz – doktor Zygmunt Klukowski. W opisie dziejów szpitala nie można pominąć jego zasług. Wykraczają bowiem szeroko poza działalność medyczną, stanowią przykład patriotyzmu i poświęcenia dla bliźnich.

Doktor Zygmunt Klukowski urodził się w Odessie w 1885 r.

Studiował medycynę w Moskwie. Ukończył ją na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Już jako młody człowiek angażował się w działalność niepodległościową, był współorganizatorem strajków studenckich. Został aresztowany przez carską policję między innymi za działalność w PPS. Na ziemi zamojskiej pojawił się w roku 1918 i pozostał na niej do końca życia.

Ze szpitalem w Szczebrzeszynie związany był przez czterdzieści lat. Swoją pracą lekarską i działalnością społeczną zasłużył na przebywanie w panteonie najbardziej zasłużonych dla Zamojszczyzny. Był dostępny zawsze i dla każdego potrzebującego pacjenta.

Jako wieloletni dyrektor zdobył ogromne uznanie za doskonałą organizację szpitala. W okresie drugiej wojny światowej działał w konspiracji AK pod pseudonimem „Podwinski. Ukrywał i leczył rannych partyzantów, pomagał Żydom. Przez cały okres okupacji prowadził działalność kronikarską. Materiały zebrane w czterech tomach posłużyły jako dowody w procesie norymberskim, gdzie zresztą występował jako świadek niemieckich zbrodni. Po wojnie był prześladowany przez bezpiekę, wielokrotnie aresztowany.

Po rehabilitacji odznaczony Krzyżem Kawalerskim Odrodzenia Polski. Zmarł w swoim ukochanym Szczebrzeszynie w roku 1959.

Dziś jego imię nosi ulica oraz Zespół Szkół nr 2.

Kolejną postacią związaną ze szpitalem był doktor Stefan Jóźwiakowski, który pracował jako ordzynator chirurgii i ginekologii. Pełnił funkcję lekarza ordynacji Zamoyskich, a w latach 1950-53 był dyrektorem szpitala.

W kolejnych dekadach szpital rozwijali kolejni dyrektorzy, m.in. dr Ryszard Mikuś i dr Marian Prystupa.

W 1998 r. planowana likwidacja szpitala i przekształcenie go w zakład opieki długoterminowej nie doszła do skutku.

Stało się to dzięki protestom mieszkańców i personelu.

Obecny SP ZOZ posiada oddział chorób wewnętrznych, chirurgię, ginekologię, laboratorium. Posiada pracownię USG i endoskopii, liczne poradnie oraz rehabilitację.

Szpital w Szczebrzeszynie odegrał znaczącą rolę w dziejach ziemi zamojskiej jako centrum opieki medycznej i jako miejsce, gdzie wdrażano nowoczesne metody leczenia. Stanowi istotny element miejscowej tożsamości. Historia Szpitala św. Katarzyny ukazuje ciągłość tradycji medycznych i społecznych, które zapoczątkowane w XVII wieku dotrwały do naszych czasów. Działo się to i dzieje również dzięki tutejszym lekarzom, kontynuującym dzieło swoich poprzedników.

Będąc w Szczebrzeszynie, warto pamiętać, że to miasto było miejscem współistnienia wielu kultur i religii, o czym świadczą zachowane i skupione na małej przestrzeni zabytki sakralne. Szpital, który przetrwał zabory, wojny i przemiany ustrojowe, jest również takim zabytkiem – może najpiękniejszym ze względu na ciągłość swojej dwustuletniej misji. Warto o tym pamiętać, wsłuchując się w cykanie szczebrzeszyńskiego świerszcza.

Źródła Wikipedia.

Dziennik z lat okupacji Zamojszczyzny.

Ośrodek „Brama Grodzka”.

Andrzej Ciołko

wiceprezes LIL