O tym, gdzie kończy się zwykły życiowy kryzys, a zaczyna potrzeba profesjonalnej pomocy, jak psychika wpływa na ciało i dlaczego lekarzom szczególnie trudno powiedzieć „potrzebuję pomocy”, z prof. dr hab. n. med. Hanną Karakułą-Juchnowicz, dr n. med. Justyną Morylowską-Topolską, dr n. med. i n. o zdr. Eweliną Drzał oraz dr. n. med. Arturem Kochańskim rozmawia Ewa Urbanowicz.

10 października obchodzimy Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego – dzień, który przypomina, że zdrowie psychiczne nie jest dodatkiem do zdrowia człowieka, ale jego integralną częścią. Wciąż jednak łatwiej przychodzi nam kontrolowanie ciśnienia, poziomu cholesterolu czy wykonywanie badań profilaktycznych niż przyznanie, że od miesięcy źle śpimy, żyjemy w napięciu, tracimy energię albo zwyczajnie przestajemy sobie radzić. A przecież problemy ze zdrowiem psychicznym nie zaczynają się i nie kończą na diagnozie psychiatrycznej. To także przewlekły stres, lęk, samotność, zaburzenia snu, przeciążenie pracą, uzależnienia czy życie w nieustannej presji. O zdrowiu psychicznym rozmawiamy więc z czworgiem lekarzy, szukając odpowiedzi nie tylko na pytanie, dlaczego chorujemy, ale przede wszystkim – dlaczego wciąż tak długo zwlekamy, zanim pozwolimy sobie pomóc.

■ Dlaczego o serce, ciśnienie, poziom cholesterolu czy profilaktykę nowotworową potrafimy dbać systematycznie, a zdrowie psychiczne tak często odkładamy na później – aż do momentu kryzysu?

Prof. dr hab. n. med. Hanna Karakuła-Juchnowicz: Ponieważ ciśnienie można zmierzyć, cholesterol oznaczyć, a zmianę nowotworową zobaczyć w badaniu obrazowym. Tymczasem pogorszenie zdrowia psychicznego długo może pozostawać niewidoczne. Człowiek miesiącami gorzej śpi, traci radość, energię, ciekawość świata, coraz bardziej wycofuje się z relacji, a mimo to powtarza sobie: „muszę się tylko wziąć w garść”. W psychiatrii często spotykamy pacjentów, którzy zgłaszają się nie wtedy, gdy zaczęli chorować, ale dopiero wtedy, gdy wyczerpali wszystkie sposoby, żeby choroby nie zauważać.

■ Czy w ogóle można być zdrowym człowiekiem, nie będąc w dobrej kondycji psychicznej?

Dr n. med. Artur Kochański: Oczywiście nie, bo zdrowie mamy jedno. Zaburzenia psychiczne mogą wynikać z zaburzeń zdrowia somatycznego, ale też różnego rodzaju dysfunkcje psychiczne powodują, że częściej zapadamy na choroby somatyczne, a wiele z tych chorób znacznie gorzej się leczy, kiedy towarzyszą im zaburzenia zdrowia psychicznego. Powszechne są wreszcie zaburzenia psychiczne, np. lękowe, które przebiegają pod postacią somatyczną. Leczenie ich przez kardiologa czy pulmonologa nie ma sensu bez psychoterapii bądź psychofarmakoterapii.

Dr n. med. i n. o zdr. Ewelina Drzał: Nie da się dziś w pełni oddzielić zdrowia psychicznego od fizycznego. Można oczywiście funkcjonować bez rozpoznanej choroby somatycznej, a jednocześnie doświadczać obniżonego nastroju, przewlekłego stresu, lęku czy wyczerpania psychicznego. Trudno jednak mówić wówczas o pełnym dobrostanie, jeśli te trudności utrzymują się długo i wpływają na codzienne życie. Zdrowia nie powinniśmy postrzegać wyłącznie jako braku choroby. To także zdolność do funkcjonowania, regeneracji, budowania relacji i radzenia sobie z codziennymi wyzwaniami. Człowiek jest całością – kondycja psychiczna i fizyczna wzajemnie na siebie oddziałują, a zaniedbanie jednej z nich może z czasem odbić się na drugiej.

■ Jak zatem kondycja psychiczna wpływa na ciało? Czy przewlekły stres, lęk lub depresja rzeczywiście mogą odbijać się na zdrowiu somatycznym?

Prof. Hanna Karakuła-Juchnowicz: Współczesna medycyna dawno odeszła od prostego dualizmu ciała i duszy. Mózg nie funkcjonuje w biologicznej próżni, nie jest samotną wyspą – jest częścią organizmu i pozostaje w nieustannym dialogu z układem hormonalnym, immunologicznym, autonomicznym układem nerwowym oraz z metabolizmem i mikrobiotą jelitową. Dlatego przewlekły stres, lęk czy depresja mogą wywoływać lub nasilać zaburzenia snu, przewlekły ból, dolegliwości żołądkowo-jelitowe, zaburzenia apetytu, ciśnienia czy metabolizmu. Zależność działa oczywiście także w drugą stronę: choroby somatyczne wpływają na funkcjonowanie mózgu, nastrój i zachowanie. Biologia człowieka nie przebiega osobnymi torami – układ nerwowy, odporność, metabolizm i środowisko nieustannie piszą wspólną historię. Możemy badać człowieka fragmentami, ale choruje – i zdrowieje – jako całość.

■ Dlaczego więc zdrowie psychiczne nadal traktujemy po macoszemu?

Prof. Hanna Karakuła-Juchnowicz: Myślę, że jest to wypadkową wielu czynników: wciąż niedostatecznej wiedzy o zdrowiu psychicznym, utrwalonych stereotypów, wstydu i obawy przed oceną, ale także przekonania, że z własnymi emocjami i trudnościami człowiek powinien poradzić sobie sam. Że powinien być silny, panować nad sobą, a jeśli tego nie potrafi – jest to jego osobista porażka. Nikt przecież nie oczekuje od człowieka z zapaleniem płuc, że obniży gorączkę siłą charakteru. Od osoby z depresją nadal czasem oczekujemy, że „weźmie się w garść”. Choroba nie

jest jednak oceną charakteru człowieka – dotyczy to depresji tak samo jak cukrzycy czy zapalenia płuc.

■ Czy choroby i zaburzenia psychiczne nadal są w Polsce stygmatyzowane?

Dr n. med. Justyna Morylowska-Topolska: Może nie jest to już temat tabu, ale stygmatyzacja na pewno nadal istnieje.

Dużo łatwiej mówi się dziś o depresji, zaburzeniach lękowych czy korzystaniu z psychoterapii. Nadal jednak są rozpoznania, które uruchamiają stereotypy – zwłaszcza zaburzenia psychotyczne, schizofrenia, ale również niektóre zaburzenia osobowości.

Sam fakt przyjmowania leków jest coraz częściej traktowany jako coś zwyczajnego. Inaczej bywa z hospitalizacją, która nadal może być stygmatyzująca i traumatyzująca. Po części jest to wynik stygmatyzacji instytucjonalnej psychiatrii.

Dr Artur Kochański: Widać zmianę w odniesieniu do zaburzeń lękowych, depresyjnych czy ADHD – zdecydowanie częściej o nich mówimy i częściej korzystamy z pomocy. Nie zmienia się natomiast w takim stopniu siła piętna związanego z chorobą psychiczną taką jak schizofrenia. Z nią wiążą się najbardziej utrwalone, a często fałszywe i krzywdzące stereotypy. Przekłada się to niestety na mniejszą gotowość chorego i jego bliskich do szukania pomocy, a tym samym może opóźniać podjęcie leczenia.

■ Czy znaczenie ma również język, którym mówimy o zdrowiu psychicznym?

Dr Justyna Morylowska-Topolska: Oczywiście, chociaż nie jestem zwolenniczką kontrolowania każdego potocznego sformułowania. Problem zaczyna się wtedy, kiedy nazwa choroby czy zaburzenia staje się obelgą albo skrótem opisującym całego człowieka. Od zawsze terminy stosowane w psychiatrii stopniowo przenikały do języka potocznego i nabierały negatywnych konotacji. W dyskursie publicznym nadal zdarzają się określenia, że ktoś jest „psycholem”, „schizofrenikiem”, „borderem”, że zachowuje się „jak psychopata”. Trudno się później dziwić pacjentowi, że nie chce być kojarzony z psychiatrą, skoro przez lata słyszał takie określenia w jednoznacznie negatywnym znaczeniu.

■ Czy w ostatnich latach rzeczywiście pogorszyła się kondycja psychiczna Polaków, czy może po prostu częściej rozpoznajemy i nazywamy problemy?

Dr Artur Kochański: Zapadalność na poważne zaburzenia psychiczne, takie jak schizofrenia czy choroba afektywna dwubiegunowa, nie zmieniła się znacząco. Mamy natomiast do czynienia z większą częstością występowania zaburzeń lękowych i związanych ze stresem. Jest to zapewne efekt zarówno zwiększonej zachorowalności, jak i częstszego korzystania z pomocy terapeutycznej, co z kolei wiąże się ze wzrostem świadomości społecznej na temat zdrowia psychicznego. Nadal najbardziej rozpowszechnione w naszej populacji są zaburzenia psychiczne związane z używaniem alkoholu. Bardzo niepokojące są też wskaźniki dotyczące pogarszania się zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, którzy coraz częściej doświadczają zaburzeń lękowych i depresyjnych.

■ Jednym z pierwszych sygnałów, że coś zaczyna się dziać, bywa sen. Jak poważnie powinniśmy traktować jego zaburzenia?

Prof. Hanna Karakuła-Juchnowicz: Zaburzenia snu zdecydowanie warto traktować jako jeden z ważnych sygnałów ostrzegawczych, ale spojrzałabym na to szerzej – przez pryzmat chronobiologii, wciąż niedocenianej dziedziny medycyny. Nasz organizm nie funkcjonuje tak samo o każdej porze doby. Sen i czuwanie, wydzielanie hormonów, temperatura ciała, apetyt, metabolizm, aktywność układu odpornościowego, a także nastrój i sprawność poznawcza podlegają rytmom biologicznym. Mamy nie tylko zegar centralny, synchronizowany przede wszystkim przez światło, ale również zegary obwodowe – między innymi w wątrobie, trzustce, tkance tłuszczowej, mięśniach czy jelitach. Kiedy zaczynają one chodzić w różnym rytmie, konsekwencje mogą wykraczać daleko poza gorszy sen czy samopoczucie. Sen jest więc nie tylko odpoczynkiem, ale jednym z elementów całego systemu synchronizacji organizmu. Dlatego pytanie o sen powinno prowadzić do kolejnych: kiedy śpimy, kiedy jemy, kiedy jesteśmy aktywni, ile mamy światła w dzień i ile światła zabieramy ze sobą w noc? Coraz lepiej rozumiemy, że dla naszego zdrowia znaczenie ma nie tylko to, co robimy, ale również kiedy.

■ Gdzie przebiega granica pomiędzy kryzysem, z którym możemy próbować poradzić sobie sami lub przy wsparciu bliskich, a sytuacją wymagającą profesjonalnej pomocy?

Dr Ewelina Drzał: Nie da się jej wyznaczyć jedną prostą regułą, ponieważ każdy człowiek inaczej reaguje na trudne doświadczenia. Kryzys sam w sobie jest naturalną częścią życia. Rozstanie, żałoba, utrata pracy, problemy rodzinne czy nagła zmiana sytuacji życiowej mogą czasowo pogorszyć nasze samopoczucie. W takich momentach ogromne znaczenie ma wsparcie bliskich, odpoczynek, uporządkowanie codzienności i danie sobie czasu na przeżycie trudnych emocji. Nie warto jednak czekać, aż problem stanie się bardzo poważny. Sygnałem, że potrzebujemy profesjonalnego wsparcia, jest przede wszystkim utrzymująca się zmiana w naszym funkcjonowaniu. Jeżeli przez dłuższy czas nie możemy spać, przestajemy mieć energię i zainteresowania, trudno nam wykonywać codzienne obowiązki, izolujemy się od ludzi, stale odczuwamy lęk lub smutek, a dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają działać – warto skonsultować się ze specjalistą.

Szczególnie ważnym sygnałem alarmowym są myśli o śmierci, samookaleczeniu czy odebraniu sobie życia, a także poczucie, że nie jesteśmy w stanie zapewnić sobie bezpieczeństwa. W takiej sytuacji nie powinniśmy pozostawać sami i należy szukać pilnej profesjonalnej pomocy.

■ Psycholog, psychoterapeuta czy psychiatra – skąd pacjent ma wiedzieć, do kogo się zgłosić?

Dr Ewelina Drzał: Psycholog może pomóc lepiej zrozumieć trudności i określić, jaka forma dalszego wsparcia będzie najbardziej odpowiednia. Psychoterapeuta prowadzi psychoterapię, czyli regularną pracę nad utrwalonymi problemami emocjonalnymi, sposobem przeżywania, zachowania czy relacjami. Psychoterapia nie jest przy tym zarezerwowana wyłącznie dla osób z rozpoznaniem zaburzenia psychicznego. Psychiatra jest lekarzem i zajmuje się diagnozowaniem oraz leczeniem zaburzeń psychicznych, również z wykorzystaniem farmakoterapii. Warto zgłosić się do niego szczególnie wtedy, gdy objawy są nasilone, długo się utrzymują, znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie albo mogą wymagać leczenia medycznego. W wielu przypadkach najlepszym rozwiązaniem jest połączenie różnych form pomocy. Nie warto traktować wizyty u psychiatry jako ostatniego etapu czy dowodu, że z człowiekiem dzieje się coś szczególnie złego. Psychiatra jest lekarzem, do którego możemy zwrócić się po profesjonalną ocenę stanu zdrowia psychicznego.

■ A jak ważne dla naszej psychiki są relacje? Można być otoczonym ludźmi i jednocześnie być samotnym?

Dr Ewelina Drzał: Jak najbardziej. Nie chodzi o liczbę znajomych. Można mieć bardzo szerokie grono kontaktów, a jednocześnie czuć się samotnym. Samotność jest przede wszystkim subiektywnym doświadczeniem braku bliskości i więzi, a nie po prostu brakiem ludzi wokół nas. Dlatego może dotyczyć również osoby, która pozornie prowadzi bardzo aktywne życie. Relacje mają ogromne znaczenie dla zdrowia psychicznego. Człowiek potrzebuje poczucia przynależności, bliskości, akceptacji i świadomości, że w trudnej sytuacji może na kogoś liczyć. Żyjemy w czasach, w których możliwości komunikowania się są ogromne, ale sama liczba kontaktów nie gwarantuje poczucia bliskości.

■ Media społecznościowe miały nas łączyć, ale jednocześnie stworzyły niespotykane wcześniej możliwości porównywania własnego życia z życiem innych. Jak to na nas wpływa?

Prof. Hanna Karakuła-Juchnowicz: Zdecydowanie zmieniły środowisko, w którym budujemy obraz samych siebie. Dawniej porównywaliśmy swoje życie z życiem stosunkowo niewielkiej grupy ludzi. Dzisiaj w ciągu kilku minut możemy skonfrontować je z setkami starannie wybranych obrazów cudzej urody, sukcesu, podróży czy szczęścia. Problem polega na tym, że porównujemy własne życie od kulis z cudzym życiem po montażu. U młodych osób obserwujemy presję wyglądu i sukcesu, potrzebę nieustannej oceny przez innych, lęk przed pominięciem i coraz większą trudność w zwyczajnym „byciu offline”. Nie demonizowałabym jednak samych mediów społecznościowych. Ważniejsze jest pytanie, czy korzystamy z nich jako z narzędzia, czy stopniowo to one zaczynają zarządzać naszym czasem, uwagą i samooceną.

■ A lekarze? To grupa, która zawodowo zajmuje się zdrowiem innych. Czy potrafi równie dobrze zadbać o własną psychikę?

Dr Justyna Morylowska-Topolska: Tutaj, niestety, tabu bywa jeszcze silniejsze. Lekarz przez lata uczy się przede wszystkim pomagać innym. Przyznanie przed samym sobą, że tym razem to ja potrzebuję pomocy, bywa zaskakująco trudne. W naszym środowisku nadal bardzo silne jest przekonanie, że lekarz powinien być odporny, dawać sobie radę, a zmęczenie czy kryzys są czymś, co trzeba po prostu przetrzymać. Dochodzi do tego obawa o konsekwencje zawodowe i poufność. Lekarz może myśleć: kto się o tym dowie, czy wpłynie to na moją pracę, jak spojrzą na mnie koledzy? Lekarze potrafią bardzo długo funkcjonować mimo przeciążenia, bezsenności, objawów depresyjnych czy lękowych.

Próbują się sami leczyć, co często jest zgubne. W ramach takiego samoleczenia mogą pojawiać się również substancje psychoaktywne. Wszystko to sprawia, że lekarze zgłaszają się po pomoc bardzo późno albo nie zgłaszają się wcale.

■ Czy można zatem przeżywać poważny kryzys, a jednocześnie pozornie świetnie funkcjonować – pracować, odnosić sukcesy, być aktywnym?

Dr Justyna Morylowska-Topolska: Oczywiście. Wśród lekarzy widzimy to szczególnie wyraźnie. Można nadal pracować, brać dyżury, podejmować decyzje, zajmować się pacjentami, a jednocześnie być na granicy wyczerpania albo przeżywać depresję czy silny kryzys. Lekarze są przyzwyczajeni do mobilizacji i funkcjonowania mimo zmęczenia. Dlatego długo mogą sprawiać wrażenie, że wszystko jest w porządku. Czasem pierwszym sygnałem nie jest to, że ktoś przestaje pracować, ale że każda kolejna rzecz zaczyna kosztować go nieproporcjonalnie dużo wysiłku.

■ Przejdźmy do systemu. Czy polska psychiatria nadal jest niedofinansowana i co oznacza to dla pacjenta?

Dr Artur Kochański: Tak, to niestety fakt. Nawet po wdrożeniu programu pilotażowego w centrach zdrowia psychicznego poziom finansowania psychiatrii wraz z leczeniem uzależnień w Polsce nieprzekracza 4,5 proc. ogółu wydatków na zdrowie i obok Bułgarii jest najmniejszy w Unii Europejskiej. Średnia europejska wynosi 8,7 proc., a w Niemczech jest to 14 proc. ogółu wydatków, i to z nieporównywalnie większego budżetu na zdrowie. Dla mnie jest to najbardziej oczywisty przejaw stygmatyzacji i dyskryminacji nie tylko tej dziedziny medycyny, ale przede wszystkim osób z zaburzeniami psychicznymi.

■ Co jest dzisiaj największym problemem systemu – braki kadrowe, kolejki, niedostateczna opieka środowiskowa czy brak ciągłości leczenia?

Dr Artur Kochański: Zarówno braki kadrowe, jak i problemy organizacyjne, a jedne i drugie wynikają z niedofinansowania. Dużą zmianą, która dokonała się w 2018 r., było wprowadzenie centrów zdrowia psychicznego. Największymi korzyściami wynikającymi z ich funkcjonowania są zwiększenie dostępności, ciągłości i koordynacji leczenia oraz wprowadzenie odpowiedzialności podmiotu dysponującego odpowiednimi zasobami kadrowymi i organizacyjnymi za zdrowie psychiczne lokalnej społeczności – powiatu, miasta czy dzielnicy dużego miasta. Pacjent nadal zachowuje możliwość wyboru świadczeniodawcy, ale świadczeniodawca odpowiedzialny za dany obszar nie może odmówić leczenia osobie zamieszkującej na tym terenie. Niestety zmiany zaplanowane przez Ministerstwo Zdrowia od początku 2027 r., w związku z zakończeniem programu pilotażowego w CZP, stawiają pod dużym znakiem zapytania możliwość dalszej równie efektywnej pomocy pacjentom.

Prof. Hanna Karakuła-Juchnowicz: Mamy dziś pewien paradoks. Przez lata przekonywaliśmy ludzi: „nie wstydź się, zgłoś się po pomoc”. Dzisiaj coraz więcej osób rzeczywiście to robi – i to ogromna zmiana na lepsze. Problem w tym, że za zmianą świadomości społecznej nie zawsze nadąża dostępność opieki.

Człowiek wykonuje najtrudniejszy pierwszy krok, a w odpowiedzi słyszy: „najbliższy termin za kilka miesięcy”. Okno gotowości do przyjęcia pomocy nie zawsze pozostaje otwarte tak długo. Stoimy teraz w punkcie zwrotnych reformy opieki psychiatrycznej. Jeśli po zakończeniu pilotażu pacjent znów będzie musiał miesiącami czekać na pomoc, będzie to nie reforma, lecz krok wstecz. Dlatego zmiany od 2027 r. powinny zachować to, co w Centrach Zdrowia Psychicznego zadziałało najlepiej: szybki dostęp, ciągłość leczenia i odpowiedzialność za pacjenta.

■ Czy profilaktyki zdrowia psychicznego powinniśmy uczyć się już jako dzieci?

Dr Ewelina Drzał: Zdecydowanie tak. Profilaktyka powinna zaczynać się znacznie wcześniej, zanim pojawią się poważne trudności. Tak naprawdę zaczyna się w codziennych, pozornie prostych sytuacjach – w domu, relacji z rodzicami, szkole, kontaktach z rówieśnikami. Dziecko, które od najmłodszych lat uczy się rozpoznawać swoje emocje, mówić o nich i prosić o pomoc, w dorosłym życiu ma większą szansę lepiej radzić sobie z trudnymi sytuacjami. Nie chodzi o wychowanie człowieka, który nigdy nie doświadcza stresu, smutku czy porażki. Trudne emocje są naturalną częścią życia. Warto natomiast uczyć dzieci radzenia sobie z porażką, akceptowania błędów, odpoczynku i stawiania granic.

Ich wartość nie powinna zależeć wyłącznie od ocen, sukcesów czy opinii innych ludzi. Jedna z najważniejszych lekcji, jakie możemy przekazać młodemu człowiekowi, brzmi: kryzysy są częścią życia, ale można nauczyć się je rozpoznawać, szukać wsparcia i stopniowo odzyskiwać równowagę.

■ Jedna rzecz, którą każdy z nas może zrobić już od jutra dla własnego zdrowia psychicznego?

Prof. Hanna Karakuła-Juchnowicz: Zatrzymać się i zadać sobie pozornie proste pytanie: co właściwie jest dla mnie szczęściem? Nie co powinno nim być według innych, nie co dobrze wygląda w mediach społecznościowych i nie co kiedyś uznaliśmy za miarę sukcesu. A potem zapytać: ile tego, co naprawdę jest dla mnie ważne, jest w moim codziennym życiu? Ile jest w nim ludzi, których kocham, dobrych relacji, ruchu, odpoczynku, ciekawości świata, poczucia sensu? I gdzie oraz kiedy ładuję swój wewnętrzny akumulator? Czasami odkrywamy, że potrafimy bardzo sprawnie realizować scenariusz, którego sami dla siebie nie napisaliśmy.

Dr Justyna Morylowska-Topolska: Nauczyć się zauważać własne przeciążenie, zamiast czekać, aż organizm powie „stop”. My, lekarze, z łatwością rozpoznajemy takie sygnały u innych, a mamy tendencję do bagatelizowania ich w odniesieniu do nas samych.

Dr Ewelina Drzał: Znaleźć każdego dnia choćby kilkanaście minut na świadome zatrzymanie się i kontakt ze sobą. Bez telefonu, kolejnego zadania do wykonania i poczucia, że musimy być cały czas produktywni. Zadać sobie proste pytanie: „Jak się dzisiaj naprawdę czuję i czego w tej chwili potrzebuję?”.

Dr Artur Kochański: Rezygnacja z picia alkoholu.

■ I ostatnie pytanie. Co powiedzieć osobie, która od miesięcy czuje, że sobie nie radzi, ale wciąż myśli: „przecież nie jest ze mną aż tak źle, żeby iść po pomoc”?

Dr Ewelina Drzał: Proszę potraktować poważnie to, co się z Państwem dzieje. Bardzo często porównujemy swoje problemy z problemami innych i myślimy: „są ludzie, którzy mają gorzej, więc nie powinienem narzekać”. Tymczasem cierpienia psychicznego nie da się mierzyć w ten sposób. To, że ktoś inny przeżywa trudniejszą sytuację, nie oznacza, że nasze doświadczenie jest nieważne.

Dr Justyna Morylowska-Topolska: Skoro myślisz o tym od kilku miesięcy, to prawdopodobnie już jest wystarczający powód, żeby się skonsultować.

Prof. Hanna Karakuła-Juchnowicz: Nie trzeba czekać, aż będzie „wystarczająco źle”. Jeśli od miesięcy czujesz, że sobie nie radzisz, to już jest powód, żeby z kimś porozmawiać. Nie trzeba czekać na kryzys ani udowadniać sobie czy innym, że cierpienie jest dostatecznie duże, by zwrócić się o pomoc. Przez lata uczyliśmy ludzi, że siłą jest radzić sobie samemu. A przecież czasem jest dokładnie odwrotnie. Odwagą nie zawsze jest wytrzymać jeszcze trochę. Czasem prawdziwą odwagą jest umieć powiedzieć po prostu: potrzebuję pomocy.