W 2025 r. obchodziliśmy 75-lecie powstania naszej uczelni.

Uczciwość nakazuje przypomnieć, jak wyglądały jej początki.

W II Rzeczpospolitej wydziały lekarskie, zgodnie z wielowiekowym zwyczajem, działały na wszystkich uniwersytetach: Jagiellońskim w Krakowie, Stefana Batorego w Wilnie, Jana Kazimierza we Lwowie, Warszawskim i Poznańskim.

Do tej tradycji nawiązał też nowy, powołany 23 października 1944 r. na posiedzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, Uniwersytet Lubelski im. Marii Curie-Skłodowskiej. Do jego kadry, dzięki staraniom rektora prof. Henryka Raabego, weszło wielu wybitnych uczonych pochodzących z różnych ośrodków naukowych, m.in z Kresów Wschodnich. Uniwersytet składał się z czterech wydziałów, w tym lekarskiego, a od 9 stycznia 1945 r. również farmaceutycznego.

Jednak dawny system rządom komunistycznym nie odpowiadał, gdy ich władza okrzepła, zdecydowały się na reorganizację szkolnictwa medycznego na wzór sowiecki. Rada Ministrów przyjęła 24 października 1949 r. Rozporządzenie w sprawie założenia Akademii Lekarskich w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Lublinie, Łodzi i Wrocławiu i zamknięcia wydziałów lekarskich i farmaceutycznych na uniwersytetach w tych miastach. W świetle postanowień Rady nadzór nad nowo powstałymi akademiami wyłączono spod Ministerstwa Oświaty, przekazując Ministerstwu Zdrowia (Dz.U. 1949, nr 58, poz. 450, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/ DocDetails.xsp?id=WDU19490580450). Rozporządzenie weszło w życie z dniem 1 stycznia 1950 r. i wydziały lekarskie zostały oddzielone od swoich macierzystych uczelni i przekształcone w samodzielne akademie lekarskie, wkrótce przemianowane na akademie medyczne.

Wydzielenie wydziałów lekarskich z uniwersytetów i podporządkowanie ich Ministerstwu Zdrowia degradowało nowo powstałe akademie do roli ośrodków kształcenia zawodowego.

Miało też na celu zwiększenie nadzoru nad programem nauczania oraz stworzenie jednolitego i kontrolowanego systemu szkolenia lekarzy, zgodnego z ówczesną ideologią i potrzebami państwa.

Akademie medyczne były bardziej podatne na ingerencję władz państwowych, co ułatwiało kształtowanie właściwych postaw kadr medycznych. Zmiana ta wpisywała się w politykę państwa socjalistycznego dążącego do centralizacji władzy i zarządzania wszystkimi dziedzinami życia społecznego, w tym edukacją.

W praktyce oznaczało to, że wydziały lekarskie utraciły autonomię i niezależność, stając się częścią większego, scentralizowanego systemu.

Jednocześnie wyłączenie wydziałów lekarskich z uniwersytetów, a w ślad za nimi innych wydziałów, i przekształcenie ich w samodzielne instytucje naukowe doprowadziło do zmarginalizowania pozycji uniwersytetów, które stały się jednymi z licznych uczelni wyższych. W konsekwencji spowodowało to zmniejszenie potencjału intelektualnego uniwersytetów i atomizację środowiska naukowego. Nadzieję na przywrócenie dawnego systemu przyniosły przemiany zapoczątkowane w październiku 1956 r.

W Krakowie władze Uniwersytetu Jagiellońskiego z rektorem Zygmuntem Grodzińskim na czele oraz Akademii Medycznej walczyły o przywrócenie Wydziału Lekarskiego (doi: 10.4467/20 844069PH.15.010.3506). Wysiłki poszły jednak na marne — rząd komunistyczny nie wycofał się ze stalinowskiej reformy szkolnictwa. Dopiero po transformacji ustrojowej w Polsce krakowską akademię z powrotem włączono do Uniwersytetu Jagiellońskiego w 1993 r. jako Collegium Medicum. Akademie w pozostałych miastach nie poszły tą drogą, tylko w pierwszej dekadzie XXI w. przekształciły się w uniwersytety medyczne.

Wróćmy do początków Wydziału Lekarskiego UMCS. Resort Oświaty PKWN, kierowany przez Henryka Raabego, na łamach „Rzeczpospolitej” w numerze z 1 września 1944 r. wezwał profesorów i innych pracowników naukowych do rejestrowania się w Wydziale Szkół Wyższych. Na apel odpowiedziało 48 naukowców, w tym lekarz chirurg Feliks Skubiszewski, który włączył się w prace przy organizacji UMCS-u, powołanego niecałe dwa miesiące później, 23 października 1944 r.

Profesor Feliks Skubiszewski (1895-1981) (http://www. ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ feliks-skubiszewski) związany był z Lubelszczyzną miejscem urodzin w Czemiernikach, nauką w lubelskim Gimnazjum Gubernialnym, a wiele lat później pracą w Puławach i Lublinie.

Po uzyskaniu matury w 1914 r. wyjechał do Moskwy, by podjąć studia medyczne na tamtejszym uniwersytecie. Lata studiów zbiegły się z okresem I wojny światowej i rewolucji październikowej. Dyplom lekarza uzyskał na Uniwersytecie św. Włodzimierza w Kijowie w 1919 r. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wrócił do kraju. Nostryfikował dyplom na Uniwersytecie Warszawskim i od 1920 r. pracował na nim jako młodszy asystent w klinice chirurgicznej, demonstrator w Katedrze Chirurgii Operacyjnej i Anatomii Topograficznej, kierowanej przez Leona Kryńskiego, potem w Katedrze Anatomii Patologicznej u Józefa Hornowskiego. W latach 1922-1925 był starszym asystentem w klinice neurologicznej Kazimierza Orzechowskiego. Poza tym pracował jako lekarz w szpitalach warszawskich. Doktoryzował się na Uniwersytecie Warszawskim w 1924 r., przedstawiając rozprawę Wpływ gruźlicy na gruczoły dokrewne.

W 1925 r., po otrzymaniu propozycji pracy od wybitnego chirurga prof. Antoniego Jurasza, przyjechał do Poznania i zatrudnił się na Uniwersytecie Poznańskim, najpierw jako starszy asystent, a od 1931 r. adiunkt tamtejszej kliniki chirurgii (fot. 2). Prowadził badania z zakresu neurologii, anatomii patologicznej zwojów współczulnych i chirurgii układu współczulnego w zespołach bólowych kończyn dolnych. W 1931 r. obronił dysertację habilitacyjną Późne zmiany anatomopatologiczne trzustki w następstwie jej martwicy. Odnowa wysepek Langerhansa („Chirurgia Kliniczna”, t. 3: 1933/4, po francusku w: ,,Bulletin International de l’Académie Polonaise des Sciences et des Lettres. Classe de Médecine” 1930, nr 3-4).

Prowadził wykłady z chirurgii, zastępował też w pracy klinicznej prof. Antoniego Jurasza, z którym wspólnie opracował rozdziały do podręcznika chirurgii poświęcone chorobom wątroby, trzustki, żołądka i dwunastnicy (wyd. 1937-1938, pod red. A. Wojciechowskiego). W 1939 r. odbył dwumiesięczny staż kliniczny w Brompton Hospital w Londynie. Jego dalszą karierę przerwał wybuch II wojny światowej. Po wkroczeniu Niemców do Poznania w 1939 r. został wysiedlony i w listopadzie znalazł się w Warszawie, gdzie pracował w Szpitalu Ujazdowskim. Kilka miesięcy później przeniósł się do Puław, by objąć funkcję ordynatora oddziału chirurgicznego (1940), a następnie dyrektora Szpitala św. Karola (1942).

Od września 1944 r. zaangażował się w tworzenie UMCS-u i jego Wydziału Lekarskiego. Wykładał na nim chirurgię kliniczną oraz utworzył II Klinikę Chirurgiczną na bazie Szpitala św. Wincentego á Paulo przy ul. Staszica. W 1944 r. otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1948 — zwyczajnego. W latach 1945-1946 był dziekanem, 1946-1947 — prodziekanem Wydziału Lekarskiego i między 1947 a 1948 r. prorektorem tej uczelni.

W 1950 r. po przekształcaniu Wydziału Lekarskiego UMCS w Akademię Medyczną wszedł w skład komisji przekazującej majątek i personel tego wydziału nowo powstałej uczelni. Został jej pierwszym rektorem. Funkcję tę pełnił w kadencji 1950-1954.

Kierował pracami nad programem i głównymi założeniami rozwoju uczelni. Był też inicjatorem budowy Państwowego Szpitala Klinicznego (PSK) nr 4 przy ul. Jaczewskiego (otwarty 1964 r.).

Działalność swojej kliniki w PSK 1 przy ul. Staszica prof. Skubiszewski rozszerzył na choroby układu naczyniowego, urologię, gruźlicę kostno-stawową i traumatologię. W dniu 30 września 1965 r. przeszedł na emeryturę. Jego lubelska Alma Mater nadała mu tytuł Doktora Honoris Causa w 1975 r.

W dniu 4 kwietnia 2003 r. Akademia Medyczna w Lublinie otrzymała imię prof. Feliksa Skubiszewskiego dzięki staraniom prof. Pawła Misiuny, jego ucznia i w latach 1980-1998 kierownika kliniki założonej przez Profesora.

Piśmiennictwo

1. Wanda Łuczak, Unieważnić „stalinowski rozbiór” Uniwersytetu Jagiellońskiego — walka o powrót oderwanych wydziałów w latach 1956— 1957, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2015, nr 142, z. 1, s. 149-165, doi: 10.4467/20844069PH.15.010.3506 www.ejournals.eu/Prace-Historyczne.
2. Stanisław Tadeusz Sroka, Skubiszewski Feliks, Polski Słownik Biograficzny, t. 38., 1997-1998, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ feliks-skubiszewski.

Prof. dr hab. n. med. Wojciech Polkowski

Kierownik Katedry Onkologii i Kliniki Chirurgii Onkologicznej Uniwersytetu Medycznego w Lublinie