Z dr hab. n. med. Pauliną Krawiec, kierującą Kliniką Pediatrii i Gastroenterologii UM w Lublinie oraz lekarzem kierującym Oddziałem Pediatrii i Gastroenterlogii USD w Lublinie, rozmawia Anna Augustowska.

■ Celem tegorocznej zbiórki Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy jest wsparcie diagnostyki i leczenia chorób przewodu pokarmowego u dzieci. Akcji towarzyszy hasło „Zdrowe brzuszki naszych dzieci”. Rzeczywiście te brzuszki tak chorują?

Choroby układu pokarmowego to jedne z najczęstszych schorzeń występujących u dzieci i młodzieży. Jest to bardzo zróżnicowana grupa problemów zdrowotnych, do których zaliczamy choroby przewodu pokarmowego, wątroby i dróg żółciowych oraz trzustki.

■ Dane epidemiologiczne wskazują, że czynnościowe zaburzenia przewodu pokarmowego dotyczą nawet 10-30% populacji dziecięcej w zależności od rodzaju zaburzenia i grupy wiekowej.

Spośród tych schorzeń u niemowląt najczęściej występują regurgitacje i kolka niemowlęca, a u dzieci starszych i młodzieży zaparcie czynnościowe i zespoły przebiegające z czynnościowym bólem brzucha jak zespół jelita nadwrażliwego czy dyspepsja czynnościowa.

Na szczęście u dzieci rzadziej występują choroby organiczne przewodu pokarmowego.  Na nieswoiste choroby zapalne jelit, a więc na chorobę Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, w Polsce choruje około 100 tys. osób, z czego u 1525% rozpoznanie miało miejsce w okresie dzieciństwa. W ostatnich latach na całym świecie zauważalny jest istotny wzrost zapadalności na te choroby,  zwłaszcza u dzieci i młodzieży. U dzieci i młodych dorosłych do 20. roku życia częstość występowania choroby Leśniowskiego-Crohna w Polsce zwiększyła się z 12,2 na 100 tys. osób w 2010 r. do 22,5 na 100 tys. osób w 2020 r.

Podobny trend widoczny jest w przypadku wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. W tej samej grupie wiekowej liczba pacjentów zwiększyła się z 14,3 na 100 tys. osób w 2010 r. do 26,9 na 100 tys. osób w 2020 r.

Jedną z częstszych chorób gastroenterologicznych jest również celiakia, która dotyczy około 1% ogółu populacji. Podobnie jak w przypadku nieswoistych chorób zapalnych jelit obserwujemy wzrost liczby zachorowań na tę chorobę. Do rzadszych chorób, ale równie poważnych i wymagających specjalistycznej opieki gastroenterologicznej, należą m.in.: eozynofilowe zapalenia przewodu pokarmowego, zespoły polipowatości jelitowych, autoimmunizacyjne zapalenie wątroby, pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych, choroba Wilsona, niedobór alfa-1-antytrypsyny czy ostre i przewlekłe zapalenie trzustki.

Narastający problem nadwagi i otyłości u polskich dzieci przyczynia się do zwiększenia występowania stłuszczeniowej choroby wątroby związanej z zaburzeniami metabolicznymi czy kamicy żółciowej. Z drugiej strony bardzo poważnym problemem jest niedożywienie, które dotyczy zwłaszcza dzieci ze schorzeniami neurologicznymi, z wadami przewodu pokarmowego czy z innymi chorobami przewlekłymi.

■ Które z tych chorób są teraz najczęstsze?

Tak jak wspominałam, u dzieci najczęściej występują czynnościowe zaburzenia przewodu pokarmowego. To różnorodna grupa schorzeń wynikających z dysregulacji osi mózg-przewód pokarmowy, w tym z zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego, nadwrażliwości trzewnej, dysbiozy jelitowej, zaburzenia funkcjonowania błony śluzowej przewodu pokarmowego czy przetwarzania sygnałów trzewnych w ośrodkowym układzie nerwowym.

Wzrost zapadalności na choroby, takie jak: celiakia, nieswoiste choroby zapalne jelit czy eozynofilowe zapalenia przełyku jest zjawiskiem wieloczynnikowym.

Z jednej strony obserwujemy rzeczywisty wzrost liczby zachorowań, co wiąże się m.in. ze zmianą stylu życia, jaka dokonała się w ostatnich dziesięcioleciach, a w szczególności ze spożywaniem żywności wysokoprzetworzonej. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że czynniki środowiskowe mogą wywoływać modyfikacje epigenetyczne, niekorzystnie wpływają na funkcjonowanie układu immunologicznego ustroju oraz mikrobiotę przewodu pokarmowego, prowadząc tym samym do rozwoju przewlekłych chorób zapalnych o podłożu autoimmunizacyjnym. Z drugiej strony nie bez znaczenia pozostaje rosnąca czujność kliniczna lekarzy rodzinnych i pediatrów, a także znacznie lepszy dostęp do nowoczesnej diagnostyki specjalistycznej, w tym do badań endoskopowych przewodu pokarmowego.

■ Te choroby mają ogromny wpływ na codzienne życie dzieci — trudno iść do szkoły czy jechać na wycieczkę, kiedy ma się nawracające biegunki itd. Czy te dzieciaki powinny mieć zapewnioną np. pomoc psychologiczną?

To prawda. Proszę wyobrazić sobie, co może czuć dziecko, które częściej spotyka różnych lekarzy i pielęgniarki niż kolegów ze szkolnej ławki, które zamiast cieszyć się z uroków wycieczki, obawia się, czy w najmniej odpowiednim momencie znajdzie dostępną toaletę albo które podczas przyjęcia urodzinowego nie może skosztować tradycyjnych smakołyków tak jak jego koledzy. Dzieci z przewlekłymi chorobami przewodu pokarmowego mierzą się z poczuciem wstydu, niepewności i alienacji. Niestety świadomość społeczna tych chorób jest wciąż niewystarczająca, a problemy naszych pacjentów niejednokrotnie spotykają się z brakiem zrozumienia.

Długotrwałe leczenie, częste hospitalizacje i wizyty w poradniach, nawracające i uporczywe objawy oraz ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu mogą prowadzić do obniżonego nastroju, trudności szkolnych i problemów w relacjach rówieśniczych. Doświadczony psycholog kliniczny pomaga dzieciom lepiej zrozumieć życie z chorobą przewlekłą, uczy strategii radzenia sobie ze stresem i motywuje, aby znaleźć w sobie odwagę na powrót do normalnego dzieciństwa. To przekłada się również na poprawę współpracy dziecka z zespołem terapeutycznym, lepsze przestrzeganie zaleceń terapeutycznych i tym samym poprawę efektów leczenia. Z kolei u dzieci z zaburzeniami przebiegającymi z czynnościowym bólem brzucha terapia psychologiczna jest zasadniczym elementem postępowania. Niestety ogromnym wyzwaniem jest ograniczona dostępność psychologów klinicznych. Na naszym oddziale pacjenci mają możliwość uzyskania wsparcia psychologicznego, jednak dużo trudniej o systematyczne spotkania z psychologiem w warunkach ambulatoryjnych.

■ Leczenie tych dzieci wymaga precyzyjnej diagnostyki, a to wiąże się z nowoczesnym sprzętem. Opiszmy więc listę marzeń, bo jest szansa, że chociaż część spełni WOŚP?

Diagnostyka chorób układu pokarmowego u dzieci opiera się na połączeniu specjalistycznej wiedzy medycznej i doświadczenia klinicznego z wykorzystaniem nowoczesnej aparatury. Wobec rosnącej liczby dzieci wymagających diagnostyki i leczenia schorzeń przewodu pokarmowego dotychczasowy sprzęt kliniki nie jest wystarczający, aby sprostać wszystkim potrzebom naszych pacjentów. Lista marzeń jest więc długa…

Bardzo zależy nam na zwiększeniu dostępności badań endoskopowych dla dzieci i dlatego chciałabym poszerzyć wyposażenie Pracowni Endoskopowej o nowe gastroskopy i kolonoskopy pediatryczne. Chciałybyśmy rozszerzyć zakres wykonywanych badań i w tym celu niezbędny jest zakup systemu do endoskopii kapsułkowej. Marzy nam się również stworzenie pracowni badań czynnościowych przewodu pokarmowego wyposażonej w systemy do wykonywania manometrii przełykowej i anorektalnej wysokiej rozdzielczości. Potrzebujemy też nowego aparatu do pH-metrii przełyku i aparatu do wykonywania wodorowo-metanowych testów oddechowych. Dzięki wsparciu WOŚP nasz oddział chciałby również pozyskać aparat do elastografii wątroby.

■ Jak wygląda zespół kliniki i ilu rocznie młodych ludzi trafia na oddział?

Na Oddziale Pediatrii i Gastroenterologii USD w Lublinie zatrudnionych jest ośmioro lekarzy specjalistów. Wśród nich jest pięcioro specjalistów w dziedzinie pediatrii i gastroenterologii lub gastroenterologii dziecięcej, dwoje specjalistów pediatrii realizujących szkolenie specjalizacyjne z gastroenterologii dziecięcej i jeden specjalista pediatrii. Aktualnie szkolenie specjalizacyjne w trybie rezydenckim z gastroenterologii dziecięcej realizuje jeden lekarz, a z pediatrii  – siedmioro lekarzy. Większość lekarzy łączy pracę kliniczną w szpitalu z pracą dydaktyczno-badawczą na UM w Lublinie. W naszym zespole pracuje również psycholog i 26 pielęgniarek.

Nasz oddział jest jedynym ośrodkiem w województwie lubelskim specjalizującym się w diagnostyce i leczeniu chorób układu pokarmowego u dzieci i młodzieży. Dysponujemy 20 łóżkami. W 2025 r. na oddziale hospitalizowanych było niemal 2200 dzieci, a w Poradni Gastroenterologicznej udzielono ponad 1700 porad specjalistycznych.

W strukturze oddziału funkcjonuje Pracownia Endoskopowa, w której wykonywane są diagnostyczne badania endoskopowe górnego i dolnego odcinka przewodu pokarmowego, jak również terapeutyczne, w tym usuwanie ciał obcych z przewodu pokarmowego czy polipektomie. We współpracy z zespołem chirurgów naszego szpitala wykonujemy zabiegi wytworzenia i wymiany przezskórnej endoskopowej gastrostomii odżywczej. Co ważne, dzięki ogromnemu zaangażowaniu naszego zespołu zapewniamy całodobowy dostęp do badań endoskopowych przewodu pokarmowego dzieciom w stanach nagłych, takich jak utknięcie ciała obcego w przewodzie pokarmowym czy chemiczne oparzenie przewodu pokarmowego.

W ubiegłym roku wykonaliśmy 800 badań endoskopowych przewodu pokarmowego, podczas gdy w 2021 r. było ich około 540. To bardzo dobrze obrazuje, jak zwiększa się liczba pacjentów wymagających specjalistycznej diagnostyki gastroenterologicznej. Sprzęt endoskopowy w naszej pracowni jest intensywnie eksploatowany, dlatego też inwestycja w nowoczesną aparaturę jest kluczowa, aby poprawić dostępność do diagnostyki endoskopowej i utrzymać wysoką jakość wykonywanych badań.

Wykonywane są również inne badania specjalistyczne, jak: biopsja wątroby, badania pH-metryczne przełyku oraz wodorowe testy oddechowe. Nasi pacjenci mają zapewniony dostęp do pełnego zakresu badań laboratoryjnych i obrazowych.

■ Na oddziale możliwa jest również diagnostyka w systemie pobytu jednodniowego, dla jakich pacjentów?

Zgadza się. Mamy możliwość prowadzenia diagnostyki wybranych schorzeń układu pokarmowego w ramach planowych pobytów jednodniowych. Ponadto podczas takich hospitalizacji dzieci z chorobą Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego otrzymują leki biologiczne zarówno w ramach programów lekowych, jak i ratunkowego dostępu do technologii lekowych.

Terapia biologiczna jest prowadzona w specjalnie przygotowanej sali wyposażonej w wygodne fotele, co zapewnia pacjentom bezpieczeństwo i komfort pobytu podczas wlewów leków. Hospitalizacje jednodniowe dają wiele korzyści małym pacjentom i ich rodzicom.

Ma to szczególne znaczenie w przypadku dzieci z chorobami przewlekłymi, które spędzają dużo czasu w szpitalach i poradniach — dla nich każda możliwość skrócenia hospitalizacji ma ogromne znaczenie.